Mezosideritler: Kozmik Çarpışmanın Ürünleri
Mezosideritler (Mesosiderites), yaklaşık eşit oranlarda metalik demir-nikel ve silikat minerallerinden oluşan, taşıl-demir meteoritlerin nadir ve karmaşık bir grubudur. Pallasitlerin aksine, mezosideritler bir breş (parçalı kaya) yapısına sahiptir ve oluşumları şiddetli bir kozmik olaya işaret eder.
Kaotik Bir Karışım
Mezosideritlerin yapısı, metal ve taşın düzensiz bir karışımıdır. Silikat kısmı genellikle bazaltik, gabroik ve piroksenitik kayaç parçalarından oluşur ve bu yönüyle HED grubu akondritlere (özellikle Eucrite ve Diogenite) benzerlik gösterir. Metalik kısım ise demir meteoritlerine benzer. Bu iki farklı malzemenin bir araya gelmesi, ancak büyük bir çarpışma ile açıklanabilir.
Bilim insanları, mezosideritlerin, metalik çekirdeği açığa çıkmış bir asteroit ile silikat kabuğa sahip başka bir cismin çarpışması sonucu oluştuğunu düşünmektedir. Bu çarpışma sırasında erimiş metal ve katı kayaç parçaları birbirine karışmış, ardından hızla soğuyarak bugünkü formunu almıştır.
İsim Kökeni
"Mezosiderit" kelimesi Yunanca "mesos" (orta/yarım) ve "sideros" (demir) kelimelerinden türetilmiştir. "Yarı demir" anlamına gelir ve taş ile metalin eşit karışımını ifade eder.
Sınıflandırma
Mezosideritler, içerdikleri silikat minerallerinin türüne ve metamorfizma (başkalaşım) derecesine göre alt sınıflara ayrılır.
- Sınıf 1: Düşük derecede yeniden kristalleşme. Orijinal breş yapısı korunmuştur.
- Sınıf 2 ve 3: Artan derecelerde termal metamorfizma. Matris yeniden kristalleşmiş ve tanecikler büyümüştür.
- Sınıf 4: Erimiş matris. Kayaç tamamen değişime uğramıştır.
Mineralojik Sınıflandırma
Mezosideritler, içerdikleri silikatların mineralojik özelliklerine göre üç ana gruba ayrılırlar:
Ortopiroksenik
Silikat fazının %90'ından fazlası ortopiroksendir. En yaygın gruptur.
Ara Sınıf
Piroksen ve plajiyoklaz arasında geçiş özelliklerine sahip dengeli yapı.
Feldspatik
Plajiyoklaz (Feldspat) minerali açısından çok zengindir (%50+).
Kimyasal ve Mineralojik Analiz
Mezosideritler, karmaşık yapıları gereği hem metalik hem de silikat fazları için ayrı analizlere tabi tutulur. İşte tipik bir örneğin elementel dağılımı:
| Bileşen | Metal Fazı (%) | Silikat Fazı (%) |
|---|---|---|
| Demir (Fe) | ~91 | 15 - 25 |
| Nikel (Ni) | 7 - 9 | < 0.5 |
| Piroksen (Ortopiroksen) | - | 60 - 80 |
| Plajiyoklaz (Feldspat) | - | 15 - 25 |
| Troilit (FeS) | ~2 | - |
Estherville Meteoriti: Tarihi Bir Düşüş
10 Mayıs 1879'da Iowa, Estherville'e düşen bu devasa mezosiderit yağmuru, binlerce metalik ve taşıl parça bıraktı. En büyük parçası 198 kg ağırlığındadır. Estherville, demir-nikel metalinin silikat matrisi ile nasıl iç içe geçtiğini ve çarpışma anındaki yüksek enerjili karışımı en iyi gösteren örneklerden biridir. Bilimsel literatürde bu türün yapısal özelliklerini tanımlamak için referans numune olarak kullanılır.
Ünlü Mezosideritler
En bilinen mezosideritlerden biri, 1879 yılında ABD'nin Iowa eyaletine düşen Estherville meteoritidir. Binlerce parça halinde düşen bu meteorit, mezosideritlerin yapısını anlamamızda büyük rol oynamıştır. Bir diğer önemli örnek ise Şili'nin Atacama Çölü'nde bulunan Vaca Muerta meteoritidir. 3.8 tondan fazla parçası bulunan bu meteorit, en büyük mezosiderit kütlelerinden biridir.