Kondritler: Güneş Sistemi'nin İlkel Hafızası

Kondritler (Chondrites), Güneş Sistemi'nin oluşumundan bu yana neredeyse hiç değişmeden günümüze ulaşan en ilkel göktaşlarıdır. Onlar, gezegenlerin yapı taşları olan kozmik tozun ve gazın donmuş birer zaman kapsülüdür.

2.2.1. Kondritler

Kütle kimyası, oksijen izotopik kütle bileşimleri, mineraloji, petroloji ve çeşitli kondritik bileşenlerin oranlarına dayanarak 14 kondrit grubu tanımlanmıştır. Birkaç diğer kondrit mineralojik ve/veya kimyasal özgünlük olarak mevcut kondrit grubunda yer alır ve bunlar; “gruplanmamış kondritler” olarak adlandırılırlar.

Bilimsel olarak bir kondrit topluluğu “grup” olarak tanımlanması için benzer mineraloji, petrografi, kütle izotopik özellikleri, kütle kimyasal özelliklerinden oluşan minimum 5 adet kondrite sahip olmalıdır. 14 kondrit grubundan 13'ü üç ana sınıftan oluşmaktadır: Her biri farklı gruplar içeren, Karbonlu (C), Sıradan (O) ve Enstatit (E).

Karbonlu terimi biraz yanlış bir isimlendirmedir, çünkü sadece CI, CM ve CR kondritler, karbonlu olmayan kondritlere göre karbon açısından önemli ölçüde zenginleşmişlerdir. CI kondritler, kondrül içermezler ve iyi belirlenmiş 8 grubu vardır; CI, CM, CR, CH, CB, CV, CK ve CO. Grupları belirten harfler, gruptaki tipik bir kondrite işaret eder (Örn: CI (Ivuna), CM (Mighei)).

2.2.1.1. Sıradan (Ordinary) Kondritler

Bu tip kondritlerin “sıradan (ordinary)” adını almasının sebebi, tüm onaylanmış meteorit düşüşlerindeki örneklerin %85’inden fazlasını oluşturan çok yaygın bir grup olmasıdır. Sıradan kondritler ilksel malzemenin en orijinal örnekleridir. Bazı araştırmacılar, dünya yakınında seyreden asteoridlerin yörüngeleri ile sıradan kondritlerin yörüngelerinin kesişerek, dünya üzerine düştüklerini düşünmektedirler.

Mineraloji açısından ise sıradan kondritler, öncelikle olivin, ortopiroksen ve belli yüzdede oksitlenmiş demir-nikel alaşımından oluşurlar. Farklı metal içeriği ve farklı mineralojik bileşime dayanarak sıradan kondritler H, L ve LL diye adlandırılan 3 gruba ayrılırlar.

Sıradan Kondrit Grupları

Grup	Anlamı	Özellik	Örnek	Demir İçeriği	Manyetizma
H	Yüksek Demir	En çok metal içeren		%25 - %31	Güçlü
L	Düşük Demir	En yaygın düşen		%20 - %25	Orta
LL	Düşük Metal	En büyük kondrüller		%19 - %22	Zayıf

Allende Meteoriti: Bilimin Hazinesi

8 Şubat 1969'da Meksika'ya düşen Allende, bilim dünyasının en çok incelediği Karbonlu Kondrittir (CV3). İçerdiği kalsiyum-alüminyum zengini kapanımlar (CAI), 4.567 milyar yıl ile Güneş Sistemi'nin bilinen en eski katı maddeleridir. Allende, gezegen oluşum süreçlerini ve güneş öncesi yıldız tozlarını anlamamızı sağlayan "kozmik bir laboratuvar" niteliğindedir.

Kondrül Dokuları (İnce Kesit)

PO (Porphyritic Olivine)

İri olivin kristallerinin ince taneli bir matris içinde bulunduğu doku.

RP (Radial Pyroxene)

Bir noktadan dışa doğru yelpaze gibi açılan piroksen kristalleri.

BO (Barred Olivine)

Paralel dizilmiş olivin çubuklarından oluşan ızgara yapısı.

Kondrül Dokuları (İnce Kesit)

PO (Porphyritic Olivine)

İri olivin kristallerinin ince taneli bir matris içinde bulunduğu doku.

RP (Radial Pyroxene)

Bir noktadan dışa doğru yelpaze gibi açılan piroksen kristalleri.

BO (Barred Olivine)

Paralel dizilmiş olivin çubuklarından oluşan ızgara yapısı.

Sıradan Kondritlerin İçerik Dağılımı (Tablo 2.13)

2.2.1.2. Enstatit Kondritler

Enstatit kondritler, meteorit koleksiyonları içinde oldukça yaygındır ve taşlı meteoritlerin yaklaşık %1,5’lik kısmını temsil eder. E tipi kondritler ve enstatit kondritler, oksijenin tükenmiş olduğu ortamlarda oluşmuşlardır. İçerdiği demirin çoğu metal ya da demir sülfit olarak ortaya çıkmaktadır. Piroksenleri hemen hemen hiç demir içermez ve saf magnezyum silikat (enstatit) içerirler.

Sıradan kondritler gibi enstatit kondritler de toplam demir içeriğine göre H ve L gruplarına ayrılırlar. EH kondritlerin toplam demir oranı %30 civarında olurken, EL kondritler yaklaşık %25 demir ve daha az metal içermektedirler.

EH ve EL Meteoritlerinin Bileşenleri (Tablo 2.14)

2.2.1.3. Karbonlu Kondritler

Karbonlu kondritler veya diğer adı ile C tipi kondritler bilinen en bozunmamış maddeyi temsil ederler ve kimyasal bileşimleri Güneş'in kimyası ile diğer kondrit sınıflarından daha yakındır. İlkel güneş sisteminin oksijen bakımından zengin bölgelerinde oluşan ilkel ve farklılaşmamış meteoritlerdir. Çoğu üyesi su varlığında değişmiş mineraller içerir ve bunların bazıları daha yüksek miktarlarda karbonun yanı sıra organik bileşikler de içermektedir.

2.2.1.4. R Tipi Kondritler

1934'te Afrika'da (Kenya) düşmüş olan Rumuruti türü örneği temsilen adlandırılmışlardır. Toplamda 25 üyeye sahip bir gruptur. R kondritlerde %40’a kadar matrix, %40’dan fazla kondrül yapı ile %0,1’den az metal-sülfat içerik gözlenir.

2.7.1. Kondrül Oluşum Teorileri

Kondrüllerin oluşma mekanizmaları hala netliğe kavuşmamıştır. En fazla kabul gören teoriler; Güneş aktivitelerinin etkisiyle, doğrudan sıvılaşmayla, ışımayla, manyetik etkiyle, parçacık-parçacık çarpışmasıyla, protoplanet dinamikleriyle ve şok dalgalarıyla oluştuğu şeklindedir.

• Güneş Aktiviteleri: Sorby (1877), Boss ve Graham (1993), Shu ve diğ. (1996) Güneş aktivitelerinin ya da Güneş’ten saçılan maddelerin kondrülleri oluşturabileceğini savunmaktadırlar.
• Doğrudan Yoğunlaşma: Wood (1963) Güneş’teki gazın doğrudan yoğunlaşması ile kondrüllerin oluşabileceğini savunmaktadır.
• Şok Dalgaları: Hood ve Horanyi (1993) ilkel bulutsudaki şok dalgaları sonucunda kondrüllerin oluştuklarını savunmaktadırlar.

Kondritlerin Kondrül, Metal ve Matrix Dağılımı (Tablo 2.12)