KOZMİK
SINIFLANDIRMA
Göktaşları rastgele taşlar değildir. Her biri, Güneş Sistemi'nin oluşum hikayesindeki belirli bir sayfayı temsil eden, kesin kurallarla ayrılmış bir aileye aittir.
BÜYÜK AYRIM
1. Farklılaşmamış (İlkel)
Kondritler (Chondrites)
Bu göktaşları, Güneş Sistemi'nin oluştuğu ilk toz ve gaz bulutundan (Nebula) doğrudan yoğunlaşmıştır. Asla erimemişlerdir. İçlerinde 4.56 milyar yıllık "kondrül" tanecikleri bulunur.
2. Farklılaşmış (Erimiş)
Akondritler, Demirler, Taşıl-Demirler
Bu taşlar, yeterince büyüyüp ısınarak eriyen gezegenimsilerden (Protoplanet) gelir. Erime sonucu ağır metaller çekirdeğe çökmüş, hafif taşlar kabukta kalmıştır.
ORDINARY KONDRİT GRUPLARI
En yaygın göktaşı grubu olan Ordinary Kondritler, içerdikleri Demir (Fe) miktarına göre 3 ana gruba ayrılırlar.
(High Iron) - Yüksek oranda metalik demir içerirler. Mıknatıs çekimi çok güçlüdür.
(Low Iron) - Daha az metalik demir içerirler. Demir daha çok silikatların (olivin/piroksen) içindedir.
(Low Iron, Low Metal) - En düşük metalik demir içeriğine sahiptirler. Genellikle büyük kondrüller içerirler.
KOZMİK SOY AĞACI
HANGİ SINIF?
Elinizdeki taşın özelliklerini girin, olası sınıfını tahmin edelim.
NASIL SINIFLANDIRILIR?
Görsel & Fiziksel
İlk adımda taşın dış görünüşü, manyetizması ve yoğunluğu incelenir. Füzyon kabuğu, regmaglypts (parmak izleri) ve metalik parıltılar not edilir.
Petrografik Analiz
Taştan 30 mikron kalınlığında "ince kesit" alınır. Polarize mikroskop altında mineral yapısı, kondrül tipleri ve şok evresi (S1-S6) belirlenir.
Jeokimyasal Analiz
Elektron mikroskobu (SEM-EDS) ile elementel bileşim ölçülür. Oksijen izotopları (O-17/O-18) taşın hangi ana cisimden geldiğini kesinleştirir.
Mikroskobik Fark
Yuvarlak "Kondrül" tanecikleri içerir. Hiç erimemiştir. Güneş sisteminin ilk tozlarıdır.
Kristalize yapı. Erimiş ve yeniden soğumuştur. Kondrül içermez, volkanik kayalara benzer.
KOZMOKİMYASAL SINIFLANDIRMA
Kimyasal elementler, Güneş bileşiminin gazları içerisinde kararlılıklarına göre sınıflandırılır. Kondritler yoğunlaştırılabilir elementler olarak 3 gruba ayrılırlar.
Isıya Dayanıklı
Yüksek sıcaklıklarda yoğunlaşan yaygın elementlerdir.
Orta Uçucu
Daha düşük sıcaklıklarda yoğunlaşan elementler.
Yüksek Uçucu
En düşük sıcaklıklarda yoğunlaşan elementler.
ATMOPHILE ELEMENTLER
Varolan Mevcut Serbest Gazlar
"Sıklıkla gazlardan oluşur. Soygaz iyi bir örnek olarak verilebilir. Atmosferde bulunma eğilimindedirler."
OKSİJEN İZOTOP ORANI
Kondritlerin bazıları, oksijenlerinin izotopik oranları ile ayırt edilebilecek 3 izotopa sahiptir. En bol O16 ve O18 bulunurken, O17 daha nadir olarak gözlemlenir. Bu oranlar, göktaşlarının kökenini belirlemede birincil çeşitlilik kriteridir.
DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER
Şok Evresi (S-Stage)
Göktaşının uzayda geçirdiği çarpışmaların şiddetini gösterir.
Bozunma (W-Grade)
Meteoritical Society terminolojisine göre yersel hava koşullarında aşınma derecesi.
Şok Metamorfizması (Üçüncül Çeşitlilik)
"Termal metamorfizma devam ederken şok erimesi sebebi ile Olivin ve Feldsparların varlığı ve yokluğu önemli bir etmendir."
Petrolojik Tipler (Termal Metamorfizma)
İnce taneli siyah matris üzerinde küresel kondrüller net bir şekilde gözlemlenir. En ilkel yapıdır.
Kondrül yapısı daha az gözlemlenir. Matris ve kondrül sınırları bulanıklaşmaya başlar.
Sadece birkaç tane belirgin kondrül kalmıştır. Matris ile kondrüller tamamen kaynaşmıştır (Örn: Çanakkale).
| Tip | Kondrül Yapısı | Matris | Özellikler |
|---|---|---|---|
| Tip 3 | Küresel ve net | İnce taneli, siyah, opak | İlkel yapı, cam içerir |
| Tip 5 | Daha az belirgin | Sınırlar bulanıklaşır | Metamorfizma artar |
| Tip 6 | Sadece birkaç tane kalır | Kondrüllerle bütünleşmiş | Kristal plajiyoklaslar görülür |
Önemli Uyarı
Sınıflandırma yaparken mıknatıs kullanımına dikkat edin! Özellikle nadir Karbonlu Kondritler ve Mars meteoritleri için güçlü mıknatıslar, taşın içindeki manyetik hafızayı silebilir ve bilimsel değerini düşürebilir. Şüpheniz varsa mıknatıs kullanmayın.
ÖRNEK KESİTLER
CV3 (Karbonlu)
Allende Meteoriti. Beyaz CAI yapıları içerir.
Octahedrite (Demir)
Widmanstätten desenleri.
Pallasit (Taşıl-Demir)
Sarı olivin kristalleri.